Celestijnen in Heverlee

Van kluizenaar tot paus

Stichter van de Celestijnen

Petrus Celestinus zou in 1215 geboren zijn in Sant’Angelo Limosano in de buurt van Isernia (Midden-Italië) als Pietro Angelerio. Hij verloor op jonge leeftijd zijn vader en trad op zeventienjarige in bij de benedictijnen in Faifoli in het Italiaanse bisdom Benevento. Pietro voelde zich niet echt thuis in het klooster. Hij voelde zich meer aangetrokken door het ascetisme en trok zich als kluizenaar terug in een grot in de bergstreek ten noorden van Napels. Johannes de Doper was zijn grote voorbeeld. Hij vastte alle dagen behalve de zondag, hij onderhield jaarlijks vier vastenperiodes waarvan hij er drie leefde op water en brood.

sulmona

(c) Wikipedia

In 1244 vestigde hij zich in een grot op de berg Monte Maiella in de Abruzzen. De eenzaamheid werd hem niet gegund; zijn grot werd een pleisterplaats voor gelijkgezinden die zijn levensstijl willen imiteren. In 1263 erkende paus Urbanus IV de orde en legt hen de regel van Benedictus op. Door hen in de benedictijnse traditie in te kapselen reageerde de paus op de toevloed van nieuwe ordes en vermeed hij dat de celestijnen een nieuwe bedelorde zouden stichten of aansluiting zouden zoeken bij de spiritualen, een radicale stroming binnen de franciscaanse beweging. In 1275 trok Petrus Celestinus te voet naar Lyon om er paus Gregorius te ontmoeten en de organisatie van de celestijnenorde definitief te regelen als een benedictijnse congregatie. De orde kende een explosieve groei, bestaande benedictijnse stichtingen sloten zich aan en nieuwe conventen werden opgericht. Rond 1280 waren er zesendertig huizen in elf bisdommen.

Paus Celestinus V

Na het overlijden van paus Nicolaas IV in april 1292 kwamen de kardinalen samen in Perugia om een opvolger te kiezen maar 15 maanden later waren ze er nog niet in geslaagd. Het conclaaf was verdeeld in twee blokken van zes kardinalen, de Orsini- en de Colonna-clan, die elkaar in evenwicht hielden en die beiden vasthielden aan hun kandidaat. Na een tussenkomst van Karel II van Anjou, koning van Napels verkozen de kardinalen unaniem de eenzame zonderling Petrus Celestinus als opvolger.

Celestinus_quintus

(c) Wikipedia

Drie eminente dignitarissen, vergezeld van een groot aantal monniken en lekenbroeders, klommen naar de berg waar de kluizenaar leefde om aan te kondigen dat hij door het Heilig College unaniem als paus verkozen was. Eerst dacht hij dat hij gek werd, sprong van achter de takken vandaan en vluchtte huilend het maquis in. Het werd een heus gevecht om hem te overmeesteren. Ze legden hem zeer voorzichtig uit welke diensten hij voor de kerk al bewezen had en spraken over een voorspelling die voor apocalyptische tijden een mysterieuze engelenpaus aankondigde. Heette hij niet Angelari? Overweldigd door deze argumenten liet Pietro zijn weerstand vallen en liet zich uit zijn arendsnest weghalen en naar de vallei voeren waar achter de angstige kardinalen en de ongeduldige koning van Napels duizenden nieuwsgierigen hem stonden op te wachten. De intocht van deze ruige kluizenaar was allesbehalve alledaags. Hij droeg een vieze monnikskap en zat schrijlings op een ezel die geleid werd door een koning en een jonge prins. Het vergde heel wat tijd om van de vuile grotbewoner een presentabele opvolger van Petrus te maken.

De totaal onervaren paus stond volledig onder controle van Karel van Anjou die hem allerlei hervormingen nuttig voor het koninkrijk van God maar vooral voor het koninkrijk van Napels, in het oor fluisterde. Twaalf nieuwe kardinalen werden benoemd, op een na Fransen en Napolitanen. Terwijl hij de zorg over het bestuur van de kerk afschoof op drie kardinalen trok Celestinus zich bij voorkeur terug in zijn cel, een natuurgetrouwe weergave van zijn grot in de bergen, in de kelder van het paleis van Karel II in Napels.

Celestinus V besefte snel dat hij ongeschikt was voor deze baan. De idee van abdicatie lijkt tegelijkertijd te zijn opgekomen bij de paus en de ongelukkige kardinalen. Over het einde van dit pausschap doet de volgende urban legend de ronde. Celestinus zou ’s nachts een goddelijke stem gehoord hebben die hem naar de bergen terugriep. Toen hij dat ging vertellen aan kardinaal Caetani, zou die zich net aan het afvragen geweest zijn of het gat in de zoldering wel groot genoeg was.

Op 13 december 1294 nam een paus voor de eerste maal in de geschiedenis vrijwillig afstand van zijn ambt. De tweede maal zit nog fris in ons geheugen. Op 28 februari 2013 volgde Joseph Ratzinger of paus Benedictus XVI het voorbeeld van Celestinus V.

Amper elf dagen later werd de naam van zijn opvolger bekendgemaakt: kardinaal Benedetto Gaetani werd paus Bonifatius VIII. Dit zou een krachtdadige maar ook een politiek gekleurd pontificaat worden.

Petrus Celestinus werd door zijn opvolger vastgehouden in het kasteel van Fumone. Bonifatius vreesde immers de manipulaties van Karel van Anjou. Petrus Celestinus slaagde er toch in te ontsnappen en naar zijn gemeenschap terug te keren. Bonifatius overtuigde de koning van Napels de ex-paus te arresteren. Celestinus had dit gevaar zien aankomen en was in de natuur gevlucht. Na een dooltocht van verscheidene weken bereikten hij en een metgezel de kust waar ze in een boot stapten die hen naar Dalmatië moest brengen. Maar de wind dreef hen terug naar het strand en Celestinus werd uitgeleverd aan Bonifatius, die hem opsloot in een kleine torenkamer. Daar stierf hij na negen maanden van vasten en bidden (19 mei 1296).

Celestinus V was de laatste paus met die naam. Dante plaatste hem in het voorportaal van de hel. De opvolger van Bonifatius VIII, Clemens V verklaarde Petrus Celestinus heilig (1313), op aandringen van Filips de Schone. Die had nog een eitje te pellen met Bonifatius VIII.

De Celestijnen

De orde der celestijnen, ook eremieten van Sint Damiaan of eremieten van Murrone genoemd, werd in 1254 gesticht door Pietro di Murrone, de latere paus Celestinus V. De celestijnen leefden volgens de regel van Benedictus met extra aandacht voor het stilzwijgen, de clausuur en het vasten.

Het centrum van de orde was de plaats waar ze ontstaan is, de abdij van de Heilige Geest in Murrono bij Sulmona in de Abruzzen. Voor de organisatie van de orde stond orde van Cluny model. Alle kloosters waren afhankelijk van de moederabdij. De verschillende stichtingen werden gegroepeerd in provinciën.

Celestijnen droegen een wit kleed met een zwart scapulier met kap. Het koorkleed bestond uit een zwarte pij met een zwarte kap. Lekenbroeders droegen een bruin habijt met op hun scapulier het symbool van de orde geborduurd. Dat symbool bestond uit een kruis met aan de voet een verstrengelde letter “S”.

habijt

(c) Wikipedia

In de bloeiperiode had de celestijnenorde honderdvijftig kloosters, vooral in Italië en Frankrijk. De priorij van Heverlee was de eerste en enige stichting van de orde in België. Na een periode van geleidelijk verval stierf de orde uit aan het begin van de negentiende eeuw.

Priorij van Heverlee

In 1522 komen de eerste celestijnen aan in Leuven, acht priesters en vier lekenbroeders afkomstig uit Metz in Lotharingen. De eerste jaren leefden ze in het kasteel van Croÿ in Heverlee. Maria van Hamal verbleef zo lang in het Hof van Chièvres, eigendom van de familie in de ’s Meiersstraat in Leuven. Dat lag naast het huis van paus Adrianus VI of Adriaan van Utrecht, tegenover de Pedagogie het Varken en het college van Standonck. In 1524 zou in het huis van Adriaan het Pauscollege geopend worden.

Op 27 september 1525 trokken twaalf religieuzen, tien priesters en twee oblaten, onder het zingen van litanieën naar het klooster en de kerk die zoals het moederhuis in Parijs toegewijd werden aan Onze-Lieve-Vrouw-Boodschap. Dezelfde dag werd het stoffelijk overschot van de stichter overgebracht en bijgezet in het koor van de kerk.

Heverlee bleef de enige stichting van de celestijnen in de Nederlanden. Het had zoals de andere huizen van de orde het statuut van een priorij. De prior werd aangesteld door het kapittel van de Franse provincie van de celestijnen voor de duur van drie jaar. De eerste prior was Denis Lefevre.

In 1555 werd de priorij zoals de meeste Leuvense mannenkloosters geïncorporeerd in de universiteit. Zo werden ze onttrokken aan de lokale burgerlijke rechtspraak en konden ze genieten van de privileges van de universiteit. Ze kwamen zo wel onder toezicht van de universitaire rector en die is enkele malen moeten tussenkomen. In 1601 verzocht Karel van Croÿ de rector tussen te komen wanneer bleek dat het klooster juwelen en kerkschatten verkocht zou hebben.

Van in het begin kwam de priorij regelmatig in opspraak. De tucht verslapte zienderogen. Afgaande op de klachten die regelmatig binnenkwamen, werd het klooster een duiventil waar van de “stabilitas loci” en de “clausura” nog weinig overbleef.

In 1547 kloeg Filips II van Croÿ bij de provinciaal in Parijs: “que nos religieulx de Hevre recoivent indistinctement a toute heure et sans propos tant pardevant que par derriere tous allants et  venant mesmes les femmes qui y ont faict puis naguerres grande insolence.”

In 1567 stortte broeder S. Scohier zijn hart uit bij Filips III van Croÿ. Onderwerp van de klachten waren de houding en het gedrag van zijn prior die de statuten en de orderegel niet zou naleven en de liturgische diensten zou verwaarlozen. Ondertussen ging hij wel uit en inviteerde gasten uit de stad voor het diner en het souper, zelfs op vastendagen. Er was ook sprake van “ébriétés et conversations en diverse tavernes de Louvain.”

In de tweede helft van de zestiende eeuw leed de priorij van Heverlee zwaar onder de Godsdienstoorlogen. In 1566 werden ze gealarmeerd door geruchten over plunderende geuzen en vluchten naar hun refugehuis in de buurt van de Sint-Kwintenskerk van Leuven. De beeldenstormers lieten Leuven links liggen waardoor de meeste kerken en kloosters gespaard bleven. In 1578 vluchtten ze opnieuw naar de stad waar ze deze keer getroffen werden door de grote pestepidemie. In 1583 werd de kostbare inboedel grotendeels gespaard door de beeldenstormers die uit Brussel kwamen afgezakt. Religieuzen verkochten wel zelf kunstschatten om de financiële noden te lenigen. Het herstel in de zeventiende eeuw verliep zeer moeizaam. Dat blijkt onder andere uit de rapporten die opgesteld werden naar aanleiding van visitaties.

In 1602 liet de pauselijke nuntius een visitatie uitvoeren. Volgens het verslag was er van de orde en de tucht in dit ooit strenge huis niets overgebleven. Er werden plannen gemaakt om de celestijnen te vervangen door Engelse benedictijnen die er een college zouden kunnen inrichten voor de vorming van missionarissen in het Anglicaanse Engeland.

Volgens het verslag van de visitatie in 1618 leidden tien monniken in afwezigheid van de prior een volstrekt ongeregeld leven. Deze prior, Jan Kerremans was ook goederenbeheerder van de benedictinessen van Groot-Bijgaarden. Daar werd hij genoemd in hardnekkige geruchten over ongepaste omgang met de zusters. Ondanks bescherming van hogerhand werd hij in 1622 afgezet en opgesloten maar hij wist te ontsnappen en vluchtte naar Engeland. Johannes Drusius, abt van de abdij van het Park, herstelde de tucht. De hervorming kon onder controle van Franse priors een halve eeuw voortgezet worden.

In de achttiende eeuw waren er nieuwe klachten over gang van zaken bij de celestijnen in Heverlee maar meer nog in de Franse priorijen. De Commission des Réguliers, ingesteld door Lodewijk XVI, oordeelde dat de celestijnenorde volledig decadent geworden was. Alle Franse priorijen werden met instemming van de paus opgeheven tussen 1774 en 1789. De priorij in Heverlee werd door de Oostenrijkse keizer Jozef II opgeheven in 1783. De Italiaanse priorijen hadden rond 1600 een hervorming voorgesteld door kardinaal Bellarmino aanvaard maar toch werden de priorijen in het koninkrijk Napels in 1807 gesloten en in 1810 in de rest van Italië. Dit betekende het definitieve einde van de celestijnenorde. Een poging tot herstel in Frankrijk in de tweede helft van de negentiende eeuw leverde niets op.

2 gedachten over “Celestijnen in Heverlee

  1. Pingback: Terugblik op 2015 | leuvense geschiedenissen

  2. Pingback: Paus Celestinus V | Stanislaus 1965-1970

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s