Auteursarchief: wimvi

Over wimvi

Informatiespecialist in de Biomedische Bibliotheek van de KU Leuven. Erkend stadsgids van Leuven, om gezondheidsredenen niet meer actief.

Leuven door de lens van fotograaf Fierlants

De volgende bijdragen (de volgende weken) gaan we op stap met fotograaf Edmond Joseph Marie Fierlants en bekijken een aantal monumenten door zijn lens. Edmond Fierlants leefde in de 19e eeuw (1819 – 1869). In 1864 kreeg hij van het schepencollege van Leuven de opdracht een aantal monumenten in foto’s te vereeuwigen. Fierlants had eerder al gelijkaardige projecten uitgevoerd in Brugge, Antwerpen en Brussel. Hiermee wou hij het bedreigde patrimonium fotograferen en inventariseren. Hij kreeg daarbij de steun van voormalig minister van Binnenlandse Zaken Charles Rogier. Deze stuurde aanbevelingsbrieven naar alle provinciale en gemeentelijke overheden. Ook Leuven kreeg zo een aanbevelingsbrief.

Op de gemeenteraadszitting van 9 januari 1863 werd het voorstel van Fierlants besproken. Er werd beslist door stadsarchivaris Edward Van Even en door de fotograaf zelf een lijst te laten opmaken van monumenten die in aanmerking zouden komen. Het werd een lijst van een veertigtal monumenten. De fotograaf wou deze opdracht uitvoeren voor 2000 BEF. Uiteindelijk zou hij het moeten doen met de helft van dit budget. Het aantal te fotograferen monumenten werd daarom teruggebracht tot een twintigtal.

In Leuven worden vandaag twee reeksen van deze foto’s gemaakt door Fierlants bewaard: een in het stadsarchief en een in de universiteitsbibliotheek. De foto’s zijn ook terug te vinden op de website van het Europeana-project (www.europeana.eu), waar ik dankbaar gebruik van zal maken.

Sommige monumenten zijn volledig verdwenen, andere zijn in de loop van de tijd geheel of gedeeltelijk veranderd, enkele zijn min of meer bewaard gebleven zoals Fierlants ze heeft gefotografeerd. Veel plezier bij deze tocht door het Leuven van 1864.

brouwershuis

Beelden in de nissen

Brief van Victor Hugo aan de burgemeester van Leuven. Vertaald uit Louvain dans le passé et le présent van Eduard Van Even.

Brussel, 29 februari 1852

Geachte heer,

Bij mijn terugkeer van een kleine afwezigheid vond ik uw elegante en uitstekende brief. Hij herinnert me opnieuw aan de hartelijkheid van uw ontvangst. Ik ben blij dat mijn doortocht in Leuven niet geheel nutteloos is gebleken voor de mooie gebouwen die uw stad in grote getale bezit, en meer specifiek voor de kostbaar stadhuis. Dat stadhuis is een volledig voorbeeld van gotische architectuur in de flamboyante periode, zeg maar een meesterwerk. Een meesterwerk kan niet behandeld worden met te veel smaak en benaderd worden met te veel respect. Naar mijn mening heeft men uw prachtig stadhuis aan de buitenkant teveel gerestaureerd en aan de binnenkant onvoldoende gerestaureerd. Ik heb het je gezegd en u herinnert zich misschien nog mijn argumenten die uw geest hebben geraakt. Als mijn verwijt van de architect leek op een beschuldiging, uw zolder, gevuld met mooie beeldhouwwerken, sommigen met moeite herkenbaar, bevat stukken die dit ondersteunen. Maar wat gedaan is, is gedaan. Daar moeten we niet op terugkomen.

Ik ben het compleet met u eens over de wenselijkheid, ik zou meer zeggen, over de noodzaak, de lege nissen van het stadhuis te vullen met beelden. Ik sta in alle punten achter de conclusies van uw uitstekend en stevig rapport. Er zijn voor de aanvulling met beelden twee belangrijke redenen. Ten eerste een esthetische reden: het stadhuis van Leuven is een gebouw dat opklimt, dat stijgt. Dat is een schoonheid, zijn verticale lijn is prachtig maar de lege nissen tekenen drie of vier horizontale zones die deze verticale lijn doorbreken en de heldere lijn van dit gebouw, complex in verschijning, een in essentie, verstoren. Door beelden te plaatsen gaat dit gebrek weg en wordt het geheel in zijn eenheid hersteld. Ten tweede is er een historische reden: een gemeentelijk of religieus gebouw waarvan de nissen leeg zijn is een boek met blanco pagina’s. Een beeld plaatsen is een letter zetten en met deze letters wordt de geschiedenis geschreven. Ik beantwoord uw oproep met aandrang, meneer, en ik geef mijn mening omdat u denkt dat ze invloed kan hebben op uw eerbare en intelligente collega’s van de Leuvense gemeenteraad.

Ik ben voor u niet zomaar een passant, maar een passant en vriend van uw geschiedenis, van uw kunst, van uw land. U weet, ik hou van deze vrije grond waren zoveel mooie dingen zijn en zoveel nobele harten; het is niet de eerste keer dat ik dit schrijf en ik zeg het openlijk. Laat me toe van de gelegenheid gebruik te maken om u de schitterende gevel in de stijl van Rubens die jullie, geloof ik, Sint Michiel noemen, aan te bevelen. Restaureer haar zo weinig mogelijk. Dat is nog een meesterwerk.

Ik hernieuw, geachte heer, de verzekering van mijn meest levendige hartelijkheid.

VICTOR HUGO

Zeven “nieuwe wonderen”

De meesten hebben wel al eens gehoord van de zeven Leuvense wonderen maar volgens het Leuvense stadsarchief zijn er in Leuven ook zeven nieuwe wonderen. Ik som ze even op.

  1. Het pauselijke driehoeksgeval

leoxiii

Hiermee wordt gedoeld op het Heilig-Harthuis van het neogotische seminarie Paus Leo XIII in de Andreas Vesaliusstraat.

  1. Het kind dat er was voor zijn moeder

keizesberg

Dit is het beeld van Onze-Lieve-Vrouw-met-Kind voor de abdij van Keizersberg. Het kind Jezus stond er vooraleer het hoofd van Maria als laatste deel geplaatst werd.

  1. Het schip in het droogdok

martelarenmonument

Dit is het oorlogsmonument met dodenlantaarn op het Martelarenplein. Het beeld is een ontwerp van architect Achilles de Bondt en beeldhouwer Marcel Wolfers.

  1. De gevel met de 100 opschriften

inscriptiesteen

Dit hedendaagse wonder verwijst naar de universiteitsbibliotheek op het Mgr Ladeuzeplein, die overladen is met symbolen die verwijzen naar de Amerikaanse financiering van het gebouw. Meer dan 300 inscripties geven namen van mecenassen.

  1. De Heilige Maagd met de soldatenhelm

maria bib

Dit is het beeld van Onze-Lieve-Vrouw-van-de-Zegepraal in de centrale topgevel van de universiteitsbibliotheek. Het beeld werd ontworpen door de Franse beeldhouwer Jean Damt en uitgevoerd door de Leuvense beeldhouwer Jozef Van Uytvanck.

  1. De theologie op een hellend vlak

gbib

De faculteit godgeleerdheid kreeg in de jaren 1970 een nieuwe bibliotheek, de Maurits Sabbebibliotheek.

  1. De bunker in de kerk

altaar

Dit is het moderne monolithische hoofdaltaar uit de Sint-Pieterskerk. Dit Nationaal Memoriaalaltaar werd op 10 mei 1964 door de Nationale Confederatie van Politieke Gevangenen en Rechthebbenden van België ingezegend.

Leonardus Lessius

Klein Leuvens Geschiedenisje

Lessius werd als Lenaert Leys geboren in 1554 in een Kempens boerengezin in Brecht. Dankzij een studiebeurs aan het Atrechtcollege kon hij in Leuven studeren. In 1572 trad hij in als novice bij de jezuïeten. In 1580 werd hij priester gewijd. Hij voleindigde zijn studies aan het Collegium Romanum in Rome. Als lesgever aan het Leuvense studiehuis van de jezuïeten kwam hij in conflict met de universiteit. In 1600 werd hij om gezondheidsredenen vrijgesteld van lesgeven maar hij bleef actief als consulent-biechtvader. Zijn reputatie als adviseur van onder meer de aartshertogen Albrecht en Isabella leverde hem de naam Orakel der Nederlanden op. De laatste jaren van zijn leven was hij vooral nog met schrijven bezig. Na een slepende ziekte stierf  hij op 15 januari 1623.

Zijn belangrijkste werk is “De iustitia et iure ceterisque virtutibus cardinalibus” (Over rechtvaardigheid, recht en zekere kardinale deugden). Aartshertog Albert gebruikte dit werk als leidraad voor het beleid. Het traktaat gaat vooral over rechtvaardigheid en recht in commerciële en financiële aangelegenheden. In Antwerpen kwam hij in contact met kooplui, bankiers en wisselagenten. De ontdekking van de Nieuwe Wereld zorgde voor een nieuwe economische situatie. Middeleeuwse opvattingen over handelspraktijken waren voorbijgestreefd. Overzees goud en edelmetaal ontwrichtten de markt. Speculatie en woekerprijzen zorgden voor een grote kloof tussen rijk en arm. Lessius probeert het oude kerkelijke standpunt te verzoenen met de nieuwe economische situatie.

Terwijl voor de katholieke kerk rente een vorm van woeker en dus misdadig was, kwam Lessius op voor een juiste prijs in koop en verkoop, een correcte wisselmarkt, billijke belastingen, en een aanvaardbare interest bij kredietverlening.

Hij verdedigde de “Bergen van Barmhartigheid” die behoeftigen leningen verstrekten tegen 12 à 15% interest, enerzijds tegen de Lombarden die voor een lening 30 à 40% interest durfden vragen, en anderzijds tegen andere moraaltheologen die vonden dat de “Bergen” geen interest mochten vragen.

De Lombarden speelden samen met de joden een belangrijke rol in de ontwikkeling van het bankwezen. Deze Noord-Italiaanse geldwisselaars kregen in Europese steden een vergunning om een tafel (of bank) van lening te houden. Daar konden leningen verstrekt worden tegen een onderpand van roerende goederen. De vergunning die gold voor een periode van tien tot vijftien jaar, werd vaak doorverleend van vader op zoon. Die “tafel” ligt ook aan de oorsprong van onze benaming “bank”. “Banco” of “banca” is het Italiaanse woord voor “tafel”. Wanneer een geldwisselaar failliet ging werd zijn tafel kapotgeslagen. Het Italiaanse “banca rotta” betekent “gebroken tafel”. Dat is de oorsprong van ons woord “bankroet”.

In 2007 werden de stoffelijke resten van Lessius naar de Sint-Michielskerk overgebracht. Deze bevonden zich voordien in de voormalige jezuïetenkapel in de Minderbroedersstraat, nu het dagcentrum van het woonzorgcentrum Dijlehof, “Hertog van Brabant”.

De gevel van het Huis van Sestich

Klein Leuvens geschiedenisje

De decoratie van de gevel van het Huis van Sestich wordt gedomineerd door drie hexagrammen, meestal als Davidsterren aangeduid. Men zou kunnen geneigd zijn deze te interpreteren als joodse symbolen. Het hexagram was vanaf de dertiende eeuw een populair joods symbool dat frequent voorkwam in handschriften en op zegels. Maar in de tijd dat het huis Den Spiegel gebouwd werd, was het hexagram nergens in Europa een officieel symbool en werd het alleen in de joodse gemeenschappen van Frankrijk, Duitsland en Midden-Europa gebruikt om hun joodse identiteit te bevestigen. In de Nederlanden hadden de joden meer te lijden onder een vijandige houding en discriminatie. Daarom is het weinig waarschijnlijk dat we de hexagrammen moeten interpreteren als joodse symbolen.

Tijdens het Vierde Lateraans Concilie (1215) werd wel een kenmerkingsplicht voor joden en moslims ingevoerd. Alleen in Portugal werd het dragen van de zespuntige ster verplicht. In de Nederlanden was de jodenhoed het verplichte herkenningsteken.

Het hexagram is ook een populair symbool in de Kabbala, een joodse mystieke beweging waarin de geometrische taal een belangrijke rol speelde. In de veertiende eeuw was de kennis van deze mystieke leer beperkt tot de joodse gemeenschap. Bovendien komt het gevelschema niet overeen met de opgelegde geometrische schema’s van de Kabbala. Deze interpretatie is dus ook onwaarschijnlijk.

Waarschijnlijk moeten we de verklaring voor de geometrische vormen bij twee andere middeleeuwse culturele fenomenen zoeken: enerzijds de getallensymboliek gebaseerd op de Griekse getallenleer en kosmogonie, en anderzijds de mystieke beweging waarvan Jan van Ruusbroec een gekend vertegenwoordiger was. Deze tradities kenden geen formeel kader. Daarom liggen de betekenissen minder vast.

Het gevelschema is volledig opgebouwd rond de archetypische getallen drie en vier.

3 vinden we op de gevel terug in de drie bovenste cirkels met hexagrammen. Een hexagram kan ook geïnterpreteerd worden als een combinatie van twee driehoeken.

3 staat voor zon, aarde en maan, en voor de Heilige Drievuldigheid. Voor de oude Grieken was 3 het toppunt van volmaaktheid. (“omne trinium perfectum”). Verder verwijst 3 ook naar de drie wijzen uit het oosten. In het Britse Koninklijke wapen staan drie leeuwen en op het stadswapen van Amsterdam drie kruisen. “Hip, hip, hip (drie keer) hoera.” “Driemaal is scheepsrecht.” Jezus verrees op derde dag. …

Het getal 4 is op de gevel aanwezig in de onderste rij van vier cirkels, waarvan er twee door een kruis in vier delen gedeeld worden, en in de vier traveeën;

4 staat voor vier evangelisten, vier rivieren in het Paradijs, vier seizoenen, vier windstreken, vier elementen (water, aarde, vuur en lucht), …

Ook de getallen die afgeleid zijn van de archetypes, zijn aanwezig in de gevel.

Twee maal drie is zes. Zes is het “Numerus perfectus”, bij Pythagoras het symbool voor de ziel en het bijbels archetype voor de zes dagen van de schepping.

Het hexagram is in de christelijke, islamitische en joodse kosmologie het symbool voor perfectie. De twee driehoeken symboliseren dan hemel en aarde, vuur en water.

Drie maal vier is twaalf, de som van de twee hexagrammen op de tweede rij. 12 is het getal van de apostelen, tekens van de dierenriem, maanden van het jaar, …

Drie plus vier is zeven. Op de gevel merken we zeven spitsbogen en in de bovenste cirkel staan zeven vierpassen.

Zoals in de Bijbelse kosmologie wordt het hexagram – als symbool voor de schepping – uitgebreid tot het getal 7 door het centrum te benadrukken. Dat centrum wordt dan de rust(dag) genoemd. Het centrum van de hexagrammen op de gevel wordt ingevuld door zes driepassen en één vierpas of cirkel.

Zeventallen worden soms opgesplitst in de twee archetypen, drie en vier. Zo worden de zeven deugden opgesplitst in drie goddelijke deugden (geloof, hoop, en liefde) en in vier kardinale deugden (voorzichtigheid, rechtvaardigheid, gematigdheid en moed). De zeven vrije kunsten zijn opgesplitst in het trivium (drie) en quadrivium (vier).

De Meyboom

Klein Leuvens geschiedenisje

Het is weer gelukt: op woensdag 9 augustus werd voor 17:00 uur de Meyboom voor het stadhuis geplant. Zo werd een traditie verdergezet die teruggaat tot 1308, het jaar van de eerste meiboomplanting.

Volgens een legende vond op 9 augustus 1213 in Brussel een bruiloft plaats in een herberg. Het feest werd verstoord door de Leuvense oproerkraaiers. Het kwam tot een gevecht dat de Brusselaars aanvankelijk leken te verliezen maar door de tussenkomst van de gezellen van Sint Laurentius keerden de kansen en wonnen de Brusselaars toch. Om dit te herdenken kregen de Brusselaars van de hertog het privilege om jaarlijks een Meyboom te planten. Maar de hertog wou ook de Leuvenaars te vriend blijven en koppelde daarom een randvoorwaarde aan dit privilege. De boom moest geplant zijn voor 17:00 uur, zo niet verviel het privilege en mochten Leuvenaars de Meyboom planten. De legende gaat terug op een verhaal van 1213 maar de eerste Meyboom werd pas in 1308 geplant.

In 1939 werd de boom door Leuvenaars gestolen maar onderweg naar Leuven werden ze tegengehouden door de politie die de boom in beslag nam. De Leuvenaars plantten dan maar een vervangboom.

In 1974 hakten de Leuvense mannen van 1929 de Brusselse boom de nacht voordien om en brachten  hem naar Leuven. Er werd een bordje achtergelaten: “Brusselaars, hier heeft uw boom gestaan. De Leuvenaars zijn ermee vandoor gegaan”. De Brusselaars beweren dat er verschillende mogelijke bomen aangeduid worden, waaruit op de dag zelf één gekozen wordt. Sindsdien hebben beide steden een echte Meyboom.

Het planten van een Meyboom is een erg oud gebruik dat verwijst naar Yggdrasil, de levensboom als teken van vruchtbaarheid. Men geloofde dat het planten van de boom leidt tot vruchtbaarheid voor vee, akkers en mensen. De groene krans in de top is een symbool van het zonnerad.

Middeleeuwse Royalty

Klein Leuvens Geschiedenisje

In de Sint-Kwintenskerk bevindt zich een grafsteen met een verhaal dat thuishoort in de roddelrubriek van de middeleeuwse geschiedenis.

In het schip van de kerk bevindt zich de grafsteen van Catharina van Dycke. Haar vader was Johan van den Dijcke, heer van Santvliet en Berendrecht, ridder van Jerusalem, raadsheer en rekenmeester van de rekenkamer van Brabant.

Haar moeder was de dochter van een tapijtverkoper. Toen zij vijf jaar oud was overleden beide ouders aan de pest. De werkgever van de vader ontfermde zich over de dochter en ze werd zijn dienstmeisje.

Tijdens feesten in het huis van haar beschermheer trok zij, omwille van haar schoonheid, de aandacht van een zeer belangrijke edelman die daar aanwezig was. Ze werd door een hoveling ontvoerd en onder dwang bij de edelman gebracht. Zijn aandacht was zo sterk dat die niet zonder gevolgen bleef en ze zwanger werd.

De zorg over haar dochtertje werd eerst toevertrouwd aan het gezin van Andries van Douvrin, heer van Drogenbos en Sint-Martens-Bodegem. Later verbleef ze in het kasteel van Hoogstraten waar ze door de jongere broer van de hoger vermelde beschermheer, en zijn echtgenote Elisabeth van Culemborg werd opgevoed als een eigen kind. Ze verhuisde nog eens, op aandringen van haar natuurlijke vader, die haar bij akte als zijn wettige dochter erkend had, naar Mechelen aan het Hof van twee belangrijke edelvrouwen.

Op tienjarige leeftijd verhuisde ze in 1533 naar Italië, waar zij opgroeide onder de hoede van vooral Madame de Lannoy, weduwe van de voormalige onderkoning van Napels, Charles de Lannoy. Deze Italiaanse opvoeding verklaart ook waarom ze vooral bekend werd onder haar (Italiaanse) titel Madama.

De moeder trouwde met de vader en kreeg negen kinderen waaronder Catharina.

Laten we nu de andere namen onthullen: de beschermheer was Karel van Lalaing, gouverneur van Oudenaarde, de edelvrouwen in Mechelen waren Margaretha van Oostenrijk en Maria van Hongarije, haar moeder was Johanna van der Gheynst, de edelman was niemand minder dan Keizer Karel, en haar halfzus was Margaretha van Parma.

Conclusie: in de Leuvense Sint-Kwintenskerk bevindt zich de grafsteen van een halfzus van Margaretha van Parma, landvoogdes van de Nederlanden.